ĐẶNG NGUYÊN CẨN (1867, làng Lương Điền, tổng Bích Triều, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An – 1923), tên cũ là ĐẶNG THAI NHẬN, hiệu Thai Sơn, Tam Thai, là Chí sĩ cận đại trong Lịch sử Việt Nam.

       Ông thi đỗ Cử nhân (năm 1888) và được bổ làm Giáo thụ /phủ Hưng Nguyên (phía nam tỉnh Nghệ An). Ông đỗ Phó bảng (năm 1895) và được đổi làm quan tại Huế, rồi làm Đốc học ở tỉnh Nghệ An. Ông và gặp PHAN BỘI CHÂU tại Hà Tĩnh (năm 1905) và đưa em là ĐẶNG THÚC HỨA sang Nhật du học. Ông cùng NGÔ ĐỨC KẾ, LÊ VĂN HUÂN lập “Triêu Dương thương quán” ở Vinh (năm 1907) nhằm vừa buôn bán hàng nội hoá, sách tân thư của Đông Kinh Nghĩa Thục, vừa để cổ xúy và tạo nguồn tài chính cho phong trào. Nhà cầm quyền Pháp bắt đầu đàn áp và thương quán buộc phải đóng cửa; ông thì bị thuyên chuyển vào làm Đốc học ở Bình Thuận. Ông hưởng ứng Phong trào chống thuế ở Trung Kỳ (năm 1908) nên bị Pháp bắt, đày ra Côn Đảo. Ở tù suốt 13 năm, ông được thả cùng với HUỲNH THÚC KHÁNG, NGÔ ĐỨC KẾ (năm 1921).

       Ông mất sau trở về quê ít lâu sau (năm 1923).

       HUỲNH THÚC KHÁNG đã viết trong “Thi tù tùng thoại” (1939) khi nói về ông: “Cụ Đặng Nguyên Cẩn là một nhà học rộng, sĩ phu Nghệ Tĩnh xem như núi Thái Sơn, sao Bắc Đẩu, là một người bạn già của cụ Sào Nam. Vóc người nhỏ bé, mặt mũi đen sạm, ngoài văn học ra không biết một thứ gì. Tướng cụ xấu, nếu như không quen biết mà mới gặp cụ lần đầu, tất cho là người không biết chữ nhất là một, mà ai có dè trong bụng như kho sách, khí áp nghìn quân; cái ngòi bút cổ kính không ai sánh, cùng cái tướng xấu quê đen sạm kia, hiệp thành cái lạ mà đời người ít có.)

BAN TU THƯ
bantuthu1965@gmail.com

GHI CHÚ :
◊  Nguồn: Wikipedia.
◊  Nguồn ảnh “Nhà thờ tổ họ Đặng ở Lương Điền“: Báo Nghệ An.