ĐÀO VĂN SOẠN1
Tác giả gửi bài qua email bantuthu1965@gmail
Việc uống cà phê, uống trà đã rất phổ biến ở Việt Nam cũng như ở nhiều quốc gia khác. Các vi chất trong cà phê, trong trà làm cho người uống sảng khoái, tăng năng suất làm việc trong ngày nhất là những người làm việc bằng trí óc nhiều hơn lao động chân tay. Ai cũng biết! cafein có nhiều trong cà phê, nhưng ít người biết trong trà đen2 cũng có cafein3. Tỉ lệ cafein trong trà đen ít hơn trong cà phê với mức không đáng kể.
Có nhiều quy trình làm trà đen. Quy trình đơn giản nhất là vò búp trà và ủ trà để trà được ô xy hóa nhằm tăng lượng cafein, rồi được phơi khô.
Trà đen vùng Xuân Lộc, Xuân Hải – thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên – được gọi là trà Mã dọ2. Theo dân gian truyền miệng! người thì nói là ngựa của Quang Trung-Nguyễn Huệ , người thì nói là ngựa của Gia Long–Nguyễn Ánh đã vượt đèo Cù Mông 4 khi lên tới đỉnh đèo thì được nghỉ, rồi có một lần! ngựa bổng khỏe một cách khác thường vì đã ăn một loại lá trà mọc hoang ở nơi đây. Người dân biết được chuyện này bèn đem lá trà về mà chế biến thành trà Mã dọ (tức ngựa dừng).
Giá trà Mã dọ hiện nay ổn định ở mức 2,5 triệu đồng/1kg – có lúc lên tới 4 triệu đồng/1kg. Mức giá cao như vậy là do người dân đã phải leo lên núi ở độ cao 400-600m mới có được lá trà để hái. Người ta phải đi một ngày mới hái được 1kg búp trà tươi – chỉ có vào mùa Xuân – để chế biến được thành khoảng 2 lạng trà Mã dọ.
Những gia đình – sống ở nơi đây – thông thường luôn luôn trữ trong nhà của mình một vài lạng trà để làm thuốc. Khi trẻ nhỏ bị nóng sốt hay người già bị táo bón thì có thể pha trà để uống.
Bản thân người viết có thể chia sẻ kinh nghiệm – đã có hơn 1 năm – thử loại trà đen này để thay thế cà phê buổi sáng. Do sự khan hiếm của loại trà đen, người dùng đã chuyển sang dùng loại trà đen khác và nhận thấy cũng có tác dụng tương tự. Một số người – do đặc điểm công việc – thường tiếp khách với các đồ ăn, đồ uống là hải sản và uống bia. Như thế! nguy cơ bị bệnh gout 5 có khả năng đem lại cho sức khoẻ là khá cao. Khi dùng trà đen, trà Mã dọ sẽ được giảm đau hẳn.
Việt Nam có trà tự nhiên (trà cổ thụ) ở nhiều vùng địa phương6. Nếu ta có thói quen uống trà đen vào buổi sáng thì có thể cuộc sống sẽ càng phong phú hơn và hiệu suất lao động trong ngày sẽ tăng.
Bản thân người viết chia sẻ kinh nghiệm này – sau hàng chục năm đã dùng cà phê – nay đã chuyển sang dùng trà đen để thay thế cà phê.
CHÚ GIẢI :
1: ĐÀO VĂN SOẠN – Tác giả – Độc giả – ở xã Xuân Cảnh, thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên – gửi bài qua email bantuthu1965@gmail.com
2: Trà đen (hay Trà Mã dọ) mọc thành đám ở triền núi cao. Trà đen thuộc loại cây trà rừng mà người dân địa phương hay còn gọi là trà Mã Dọ. Trà này đã được ông Nguyễn Nhi (ở xã Xuân Lộc, Thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên) bứng đưa về trồng trong vườn nhà để hái đọt và chế biến thành trà uống. Ông là người đã “hạ sơn” cây trà rừng mọc trên đỉnh núi cao – hơn 700 m – xuống đồng bằng. (theo Báo Thanh Niên trực tuyến https://thanhnien.vn/nguoi-dua-cay-tra-ma-do-xuong-nui-post1223131.html)
Trà Mã Dọ ở Phú Yên nay không còn nhiều trên núi Hòn Nhọn, mà nằm rải rác khá nhiều về phía tỉnh Bình Định. Trà Mã Dọ có hương vị thơm đặc trưng của núi rừng và có tác dụng chống mất ngủ, kích thích ăn ngon miệng và chữa các bệnh về đường tiêu hóa. (theo KẾ NAM – Báo Nhân Dân trực tuyến https://nhandan.vn/chuyen-lam-an/khoi-phuc-dac-san-tra-ma-do-329257/)
Hội đồng tư vấn Thị xã Sông Cầu (tỉnh Phú Yên) đã thống nhất thông qua và đề nghị trình Uỷ ban Nhân dân Tỉnh phê duyệt Danh mục nhiệm vụ Khoa học & Công nghệ – đề tài “Nguyên cứu và phát triển cây chè Mã Dọ tại thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên” để triển khai trong năm 2020. (theo Quyết định số 106 /QĐ-SKHCN ngày 10/6/2019 của Giám đốc Sở KH&CN tỉnh Phú Yên – Nguồn: Trung tâm Thông tin và Thống kê Khoa học và Công nghệ Phú Yên https://khcnpy.gov.vn/nghien-cuu-va-phat-trien-cay-che-ma-do-tai-thi-xa-song-cau-tinh-phu-yen/)
3: Cafein (Caféine – tiếng Pháp) hay cà-phê-in, theine, mateine, guaranine, methyltheobromine, 1,3,7-trimethylxanthine là một Xanthine ancaloit – có thể tìm thấy được trong các loại hạt cà phê, chè, hạt Cola, quả Guarana và ca cao. Cafein được tách thành công lần đầu tiên (năm 1820) bởi FRIEDLIEB FERDINAND RUNGE – nhà hoá học người Đức.
| ĐỒ ĂN UỐNG | CAFEIN (mg) | ĐỒ ĂN UỐNG | CAFEIN (mg) | ĐỒ ĂN UỐNG | CAFEIN (mg) |
| Một tách cà phê (200-250 ml) | 40–170 | Một lon nước tăng lực Red Bull
(250 ml) |
80 | Sôcôla (100g) | 15-90 |
| Một tách chè đen (Mỹ) (150-250 ml) | 17–75 | Một lon Cola (500 ml) | 30–60 | 3 thanh Sôcôla hoặc 3 lon Cola | 2 tách cà phê (80–340 ml) |
| Một tách chè xanh (150-250 ml) | 8–30 | Một tách Cacao (200-250 ml) | 6 | Một viên Aspirin forte | 50 |
| Aspirin loại bình thường | 0 |
Cafein khi dùng với liều lượng nhiều sẽ gây ra: căng thẳng thần kinh, hưng phấn, tăng huyết áp, giãn nở phế quản, kích thích nhu động ruột, mất ngủ; song lại lợi tiểu (trên 300 mg/ngày). Cafein trong Sôcôla, Chè đen không tốt đối với trẻ em. Một đứa trẻ (nặng 30 kg) nếu dùng một liều lượng Cafein – 7 mg cho 1kg cơ thể – có thể bị căng thẳng, mất ngủ. Liều gây độc của Cafein là # 10 g (100 tách cà phê).
Tổ chức Y tế Thế giới (World Health Organization WHO) không xếp Cafein vào nhóm các chất gây nghiện – vì cho đến nay! vẫn không có dấu hiệu nào chứng minh Cafein nguy hại cho sức khoẻ (kể cả dùng Cafein thường xuyên lâu dài). Tuy nhiên! việc dùng Cafein nhiều có thể gây sự tâm lý phụ thuộc – nhất là về mùi vị, khẩu vị. Sự phụ thuộc ấy có thể dẫn tới các biểu hiện nhức đầu, căng thẳng, run rẩy, hồi hộp, thiếu tập trung, cáu giận. Nếu uống Guarana hay Chè đen – loại đồ uống chậm giải phóng Cafein – thì có thể hạn chế các ảnh hưởng tiêu cực của Cafein và lại tận dụng được các tác dụng tích cực của nó – như lợi tiểu. Nước bưởi – với chất đắng của nó có thể kìm hãm quá trình trao đổi chất của Cafein trong gan – có khả năng kéo dài thời gian phân huỷ của Cafein. Cơ thể bình thường cần khoảng 3 ngày để loại bỏ chất Cafein.
Theo nghiên cứu mới nhất cho biết sự kết hợp giữa Cồn và Cafein sẽ tạo ra chất Caffeinol – đó là một chất hữu hiệu có thể trị Chứng đột quỵ. JAMES GROTTA – sinh viên Y khoa thuộc Trường Đại học Texas (Houston) đã tiêm chất Caffeinol cho 23 bệnh nhân và rút ra kết luận – chất Caffeinol có thể điều trị tốt các thương tổn ở não do chứng đột quỵ gây ra.
Tuy nhiên! Cafein có trong danh sách Doping (chất kích thích làm tăng sự tỉnh táo, hưng phấn thần kinh) của Uỷ ban Thế vận hội Quốc tế (International Olympic Committee IOC) – nhưng vận động viên có thể uống một tách cà phê vào buổi sáng.
4: Đèo Cù Mông nằm trên Quốc lộ 1 ở ranh giới giữa tỉnh Bình Định và tỉnh Phú Yên. Đèo dài 7 km có nhiều cua gấp với độ dốc 9%. Đỉnh đèo ở độ cao 245 m. Đây là đèo hiểm trở nhất Việt Nam.
5: Bệnh Gút (còn gọi là thống phong) là bệnh lý rối loạn chuyển hóa acid uric khiến thận không thể lọc acit uric từ trong máu, dẫn đến tình trạng lắng đọng các tinh thể monosodium ở bao hoạt dịch và các tổ chức quanh khớp, ống thận và nhu mô thận. Bệnh Gút thường khởi phát ở nam giới (tuổi từ 40–60) và ở nữ giới sau mãn kinh.
6: Người ghi chép vừa qua có nói chuyện với một người rằng người ấy khoe là đã được uống trà Tây Tạng (trà Mã cổ đạo). Qua tra cứu thì được biết rằng Tây Tạng không trồng được trà mà họ lại phải dùng nhiều thực phẩm – chủ yếu là thịt – nên họ phải thường xuyên uống trà đen để bổ sung các loại vitamin còn thiếu và tẩy, thải độc tố (do dùng nhiều thịt) ra khỏi cơ thể nhằm giúp thanh lọc và bảo vệ sức khỏe (một ngày không uống trà là mệt mỏi; 3 ngày không uống trà thì bệnh).
MỜI XEM THÊM: Thưởng trà ở Tây Tạng (laodong.vn)
GHI CHÚ :
* Tiêu đề, các chữ nghiêng, chữ in, chú giải và hình ảnh minh hoạ do Ban Tu Thư – vietnamhoc.net – thực hiện.
BAN TU THƯ
04 /2022